Κώστας Κρυστάλλης

  Ο Κώστας Κρυστάλλης (1868-1894), ο πιο αγαπημένος ποιητής της χώρας μας, γεννήθηκε στο Συρράκο της Ηπείρου το 1868 και ανήμερα τη Μεγάλη Πέμπτη, 22 Απριλίου του 1894, έκλεινε μια για πάντα το τόσο μαρτυρικό βιβλίο της ζωής του. Και την άλλη μέρα, Μεγάλη Παρασκευή, μαζί με τον πατέρα του και τους αδελφούς του, ο λαός της Άρτας, έπειτα από μια ομιλία του Μόραλη, συνόδεψε το ξόδι του ποιητή ως το κοιμητήρι της μικρής ηπειρωτικής πόλης. Ο Κρυστάλλης πια δεν υπήρχε.

  Τί είναι λοιπόν ο Κώστας Κρυστάλλης ;

  Ο Κωστής Παλαμάς είπε: "Ο Κρυστάλλης είναι ο ποιητής που βρίσκεται και που γίνεται λαός κι όχι ο λαός που βρίσκεται ή που γίνεται ποιητής" .

  Ο Κρυστάλλης είναι ο λιγερόφωνος τραγουδιστής που κίνησε από το Συρράκο της Ηπείρου αρματωμένος τη μικρή σιδερένια φλογέρα του για να τραγουδήση με στίχους ευωδιαστούς από θυμάρι του βουνού, την ξενητιά, τον έρωτα, την πατρίδα, το βουνό, τη ρεματιά, το θάνατο και τη ζωή. Είναι ο ποιητής που έγραψε με το αίμα τούς στίχους του κι ολόκληρη τη ζωή του. Είναι ο ποιητής "πούκλεισε στα στήθια του την Ελλάδα κι έννοιωσε όλα τα τρανά μεγαλεία της".

  Τα έργα του Κρυστάλλη είναι ένα κομμάτι Ελλάδας, ένα κομμάτι με βουνά, βράχους, δέντρα, νερά που κατρακυλούν, κοπάδια που βόσκουν κι ανθρώπους που μιλούν την αιώνια γλώσσα μας με καημό και σοφία, με πλαστηκότητα και χυμό, με αδρότητα και αμεσότητα, με φαντασία και σκέψη αδασκάλευτη, όπως στα χρόνια του Ομήρου, όπως σ' όλα τα χρόνια, όπου ο λαός έχει μείνει μόνος του και συνέχιζε με τα δικά του μέσα την έκφρασι της εθνικής ψυχής. Νάτος ο λαός αυτός που δουλεύει τη γης, που μας δίνει την τροφή, το γάλα, το κρέας, που μας δίνει τον στρατιώτη, που τέλος, μας δίνει τη γλώσσα του, δηλαδή τη γλώσσα μας, στην πιο επική της πραγματικότητα, στην ανεξάντλητη ζωγραφική της επικότητα.

  Ο Κρυστάλλης είναι σημαντικός πρόδρομος του σημερινού μας αγώνα, ένας ακραιφνής κι ηρωικός δημοτικιστής, ο μοναχός ίσως που στην εποχή του σήκωσε την πιο γνήσια κι αμόλευτη σημαία του. Ο Κρυστάλλης στον αγώνα αυτό, που δεν τον πρόλαβε στο φούντωμά του, δεν έφερνε ιδέες, δεν έφερνε συνθήματα. Μα αν δεν πρόλαβε να πάρη μέρος στον ιδεολογικό πόλεμο της γενιάς του, έφερε "πράγματα", κάτι πιο πολύ χρήσιμο από τις ιδέες. Κουβάλησε υλικό από τα βουνά της πατρίδας του, ογκόλιθους κατεργασμένους σε θαυμάσιους δεκαπεντασύλλαβους, μας έδωσε αφετηρίες και τέρματα, έφερε υλικό για να στηθούν τα κατοπινά γλωσσικά και λογοτεχνικά οδοφράγματα του δημοτικισμού, που πίσω απ' αυτά και μ' αυτά δώσανε τη νικηφόρα μάχη τους ο Παλαμάς, ο Πάλλης, ο Ψυχάρης, ο Εφταλιώτης και οι άλλοι. Ο Κρυστάλλης ήταν ένας πολεμιστής με έργα, ένας χτίστης γερός, ένας πρωτοθεμελιωτής της νέας μας λογοτεχνικής γλώσσας. Είχε μέσα του το δαιμόνιο του "γλωσσοπλάστη λαού", και όπως είπε ο Σ. Μελάς "το δημοτικό τραγούδι αδικεί τον Κρυστάλλη, διότι δεν μας αφήνει να ιδούμε έναν ατομικό καλλιτέχνη, που πάει να ξεπεταχτεί, να βρη την προσωπική του έκφρασι μέσα από τη ζωντανή λαογραφική ύλη, που χειρίζεται".
 
  Το 1890 εξέδωκε τα "Αγροτικά" και τα υπέβαλε στο Φιλαδέλφειο ποιητικό διαγωνισμό, όπου είχε υποβάλει και ο Κωστής Παλαμάς "Τα μάτια της ψυχής μου". Το βραβείο μοιράστηκε στη συλλογή του Παλαμά και τα "Ερείπια" του Ι. Πολέμη. Στον Κρυστάλλη απενεμήθηκε έπαινος. Τούτο του κακοφάνηκε. Η συλλογή του αυτή όμως έκαμε εντύπωσι στην Αθήνα τότε. Ήταν μια πνοή δροσερού "βουνήσιου αγέρα", και ο Β. Γαβριηλίδης έγραφε στην "Ακρόπολιν":

  "- Νά ένας που μας οδηγεί εις την φύσιν : Ο τραγουδιστής του Χωριού και της Στάνης, απλούς τραγουδιστής ο Κώστας Κρυστάλλης, χωρίς αξιώσεις ποιητού, ιερέως, σοφού καλλιτέχνου. Τίποτε, τίποτε. Ένας βιολιτζής. . " Και πιο κάτω :

  "- Η ποίησις πρέπει να είναι αλήθεια. Η ποίησις πρέπει να είναι ευμορφιά. Η ποίησις πρέπει να προξενεί ηθικάς συγκινήσεις. Η ποίησις πρέπει να εισδύη εις την καρδίαν του Έθνους....

to be continued...

Απόσπασμα από το βιβλίο του ΝΙΚΟΛΑΟΥ Β. ΛΩΛΗ 'ΗΠΕΙΡΩΤΑΙ ΠΟΙΗΤΑΙ - Ι. Βηλαράς-Γ. Ζαλοκώστας-Κ. Κρυστάλλης-Α. Πάλλης-Χ. Χρηστοβασίλης', ΑΘΗΝΑΙ 1967

Αυγουστιάτικη Πανσέληνος στη Βράβορη...

Πολιτιστικός Αύγουστος 2013 : τα παιδιά ζωγραφίζουν !

Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου

  Ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου βρίσκεται στο χωριό των Αγίων Αναργύρων, πρώην Βράβουρη, στην περιοχή των Γραμμενοχωρίων του δήμου Πασσαρώνος. Πρόκειται για τον ενοριακό και κοιμητηριακό ναό του χωριού. Όπως μαρτυρείται σε εντοιχισμένη επιγραφή από κεράμους, αριστερά της εισόδου, κατασκευάστηκε το 1813. Ο ναός εκτίσθη στο μέρος όπου υπήρχε παλαιό μοναστήρι και από το οποίο σήμερα σώζονται φορητές εικόνες, λειτουργικά βιβλία, ιερά κειμήλια και λειτουργικά σκεύη. 

  Ο ναός, διαστάσεων 22x15 μ. περίπου, αρχιτεκτονικά ακολουθεί τον τύπο της τρίκλιτης θολωτής βασιλικής με νάρθηκα. Εξωτερικά στη βόρεια πλευρά υπάρχει ανοιχτός επιμήκης εξωνάρθηκας, το χαγιάτι. Η στέγη, εκτός του ανοιχτού εξωνάρθηκα που έχει γκρι κεραμίδι, είναι από μαυρόπλακα, όπως συνηθιζόταν σε όλες σχεδόν τις μεταβυζαντινές εκκλησίες της Ηπείρου. Η κόγχη του Ιερού εξωτερικά είναι οκτάπλευρη. Στο πάνω μέρος περιμετρικά απολήγει σε πέτρινη οδοντωτή ταινία. Εσωτερικά, τα κλίτη χωρίζονται με δύο ζεύγη κιόνων στον κυρίως ναό και ένα ζεύγος τετράπλευρων πεσσών στο Ιερό, που στέφονται με διαμήκη και εγκάρσια τόξα.

  Από την κτητορική επιγραφή, πάνω από την είσοδο προς το νάρθηκα, πληροφορούμαστε ότι ο ναός ιστορήθη το έτος 1826, από το Γιαννιώτη Θεοδόσιο και το γιό του Κων/νο, επιτροπεύοντος του Παναγιώτη Τζούμα, ολόσωμη απεικόνιση του οποίου εντοπίζεται σε τοιχογραφία δεξιά του επισκοπικού, απέναντι από την είσοδο. Ο ναός εσωτερικά είναι κατάγραφος. Πάνω δε από την είσοδο του κυρίως ναού, σε θολωτό διάκενο, αποδίδεται τοιχογραφικά η Παναγία η Ελεούσα.

  Το περίτεχνο τέμπλο έχει πλούσια ανάγλυφη διακόσμηση. Είναι επί το πλείστον επιχρυσωμένο, εκτός της χαμηλής ζώνης, όπου περιλαμβάνονται τα ξυλόγλυπτα θωράκια. Κάποιες από τις Δεσποτικές Εικόνες και το Λυπητερά που φέρει, κατά πάσα πιθανότητα, προϋπήρχαν του ναού, όπως μας δίνει τη δυνατότητα να εικάσουμε η χρονολογία 1789, η οποία αναγράφεται στο λάβατο της Δεσποτικής Εικόνας του Ιωάννη του Προδρόμου. Σήμερα, διατηρούνται οι αρχικές εικόνες του τέμπλου, εκτός της Παναγίας που αντικαταστάθηκε με νεότερη και φέρει την υπογραφή “Πολύκαρπος Αν. Ζωγράφος 1934”. Η Δεσποτική Εικόνα του Χριστού φέρει χρονολογία και υπογραφή: “1873 Νοεμβρίου 17 χειρ Γεωργίου Νούλη Νίκου Σαμαριναίεων”.

  Το καμπαναριό της εκκλησίας, στα αριστερά της εισόδου του περιβόλου, έχει ύψος 15 μέτρα και, όπως διαβάζουμε σε εντοιχισμένες λίθινες επιγραφές, αριστερά και δεξιά αντίστοιχα, κατασκευάστηκε το 1868 από τον Κερασοβίτη Κώστα Χαρίση.

Αυτούσια μεταφορά από το νεοεκδοθέν σύγγραμμα: ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΙ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΙ

από τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων 

Νομός Ιωαννίνων, 2008, Γιάννενα

site: www.nomioan.gr

Μουσική

Το λαϊκό και παραδοσιακό συγκρότημα Αναργύρων είναι μια κίνηση από τα παιδιά του χωριού με κύριο στόχο την πραγματοποίηση συναυλιών στο χωριό τα καλοκαίρια και όχι μόνο! Αποτελείται κυρίως από παιδιά του χωριού και έχει ως στόχο τη διατήρηση των καλών μουσικών ακουσμάτων αλλά και της παράδοσης της Ηπείρου.

Το λαϊκό και παραδοσιακό συγκρότημα Αναργύρων δημιουργήθηκε το 2003 μετά από ομόφωνη απόφαση των παιδιών του χωριού που έπαιζαν κάποιο μουσικό όργανο ή τραγουδούσαν. Από τότε πολλές συναυλίες έχουν δοθεί είτε στην πλατεία του χωριού, που είναι και το κύριο μέρος των εκδηλώσεων, είτε στο καφενείο του χωριού.

Παράθυρο στην ποίηση

Ένα ποίημα για να μην ξεχνάμε τις ομορφιές της φύσης, ένα ποίημα για να ταξιδεύουμε πίσω στη γη που αγαπάμε. Του ηπειρώτη ποιητή και πεζογράφου Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894).



Τὸ κέντημα τοῦ μαντηλιοῦ

Στὴν ἄκρη τοῦ γιαλοῦ ξανθὴ κάθεται κόρη
κι ὡριόπλουμο λευκὸ χρυσοκεντάει μαντίλι,
μαντίλι τοῦ γαμπροῦ, τοῦ γάμου της κανίσκι.
Τὴν θάλασσα κεντάει, μὲ τὰ νησιά της ὅλα,
κεντάει τὸν οὐρανὸ μὲ τὰ λαμπρά του ἀστέρια,
τὴ γῆ μὲ τὰ πολλὰ καὶ μὲ τὰ ὡραῖα λουλούδια,
κεντάει κ᾿ ἕνα βουνό, ψηλὸ ψηλὸ καὶ μέγα:
τὸ χάραμα γλυκὰ προβάλει στὴν κορφή του
καὶ βάφεται ἡ κορφὴ καὶ τ᾿ οὐρανοῦ ἡ λουρίδα
ροδόλευκη, νερὰ καθάρια κι ἀσημένια
τὰ διάπλατα πλευρὰ ξετρέχουν κι αὐλακώνουν,
χιλιόχρονα, παλιά, βαθιά, ἰσκιωμένα ὀρμάνια
κεντάει στὶς λαγκαδιὲς μὲ πράσινο μετάξι
στοὺς ὄχτους, στὰ ριζά, κοπάδια ἀσπρολογᾶνε
καὶ φαίνονται οἱ βοσκοί, καὶ στ᾿ ὄμορφο κεντίδι
φλογέρες λὲς κι ἀκοῦς, λὲς καὶ γρικᾷς τραγούδια,
βελάσματα βραχνὰ καὶ ἠχοῦς ἀπὸ τρουκάνια.

Στὰ πόδια τοῦ βουνοῦ κεντάει γαλάζια λίμνη
μὲ καλαμιὲς χρυσές, ἕνας ψαρᾶς στὴν ἄκρη
πεζόβολον κρατεῖ καὶ δόλωμα ἑτοιμάζει,
κάμπον πλατὺν-πλατὺν μὲ σμαραγδένιο νῆμα
ὁλόγυρα κεντάει, στὴ μέση ἀπὸ τὸν κάμπο,
ποτάμι σιγαλὸ καὶ φιδωτὸ ξομπλιάζει,
μὲ δάφνες, μὲ μυρτιὲς καὶ μὲ δασιὰ πλατάνια,
μὲ ἀηδόνια, μὲ φωλιές, καὶ στὸ πανώριο ξόμπλι
τὸν φλοῖβο τοῦ νεροῦ θαρρεῖς κι ἀκοῦς, τῆς δάφνης
τὸν μύρο, τῆς μυρτιᾶς, θαρρεῖς ὅτι ἀνασαίνεις,
πὼς τὸν κελαηδισμὸ τῶν ἀηδονιῶν ξανοίγεις,
πὼς νιώθεις τὸ ἁπαλό της φυλλουργιᾶς μουρμούρι...
Στὴν ἀκροποταμιὰν ἀλάφι ζωγραφίζει,
ποὺ σκύφτει τὰ νερὰ νὰ πιεῖ, τὰ κρυσταλένια,
καί, ξάφνου, σαϊτιὰ στὴν πλάτη τὸ λαβώνει,
στρέφεται αὐτό, κοιτάει μὲ πόνο τὴν πληγή του,
πάσχει ν᾿ ἀπαλλαχτεῖ, δὲ δύνεται τὸ μαῦρο,
κι ἀπὸ τὸν οὐρανόν, ἀπὸ τὰ δένδρα γύρα
βοήθεια λὲς ζητάει...
Ὁλόυρα ἀπὸ τὸν κάμπο,
πλῆθος μικρὰ χωριὰ κεντάει, χωράφια ὀλλοῦθε
μὲ ὁλόχρυσα σπαρτά, μὲ θυμωνιές, μὲ ἁλώνια,
πράσινα ἀμπέλια ἀλλοῦ, μὲ κίτρινα σταφύλια,
κίτρινα σὰν φλουριά, κ᾿ ἔμορφα κοπελούδια,
ποὺ μπαίνουν μὲ πλεχτὰ καλάθια καὶ τρυγᾶνε.

Γάμον ἀρχοντικὸ σ᾿ ἕνα χωριὸ πλουμίζει,
μὲ νύφην, μὲ γαμπρό, μὲ φλάμπουρα, μὲ ψίκι,
δράκους ἀλλοῦ κεντάει, καὶ λάμιες καὶ νεράϊδες,
κεντάει κ᾿ ἕναν γιαλὸ μὲ ζαφειρένια πλάτια,
στὴν ἄκρη τοῦ γιαλοῦ τὴν ἴδια τὴν θωριά της
ὁλόφαντη ἱστορεῖ ἀπὸ ὀμορφιὰν καὶ νιότη
καὶ πλοῦτον καὶ ἀρχοντιά, καὶ στὰ λευκά της χέρια
τ᾿ ἀργόχειρο κρατεῖ, τ᾿ ὡριόπλουμο μαντίλι,
μαντίλι τοῦ γαμπροῦ, τοῦ γάμου της κανίσκι,
ἀνάρια τὸ κεντάει κι ὅλο τοῦ λέει τραγούδια:

-Μαντίλι πλουμερὸ καὶ χρυσοκεντημένο,
ποιὸς νἆναι τάχα ὁ νιὸς ὁποῦ θὰ σ᾿ ἀποχτήσει;
Ποιὸς νἆναι τάχα ὁ νιὸς ποὺ μ᾿ ἕνα δακτυλίδι,
μαντίλι μου ἀκριβό, κανίσκι θὰ σὲ πάρει;
Ποιὸς νἆναι τάχα ὁ νιός, ποὺ μ᾿ ἕνα φιλημά του,
γλυκὸ καὶ φλογερό, ἀπ᾿ τὸ λευκό μου χέρι
στὴν κλίνη τὴν ἁγνὴ θὰ μ᾿ ὁδηγήσει νύφην;
Ποιὸς νἆναι τάχα αὐτός; Πέτε μου, ἐσεῖς δεντράκια,
κ᾿ ἐσεῖς καλὰ πουλιά. Μουρμούρισέ μου ἀγάλια,
ἐσὺ ὡραῖε γιαλὲ καὶ γαλανὲ οὐρανέ μου!
Ἐσύ, φτερουγιαστέ, καθάριε λογισμέ μου,
γιατί δὲ μοῦ τὸν λές, γιατί δὲ μοῦ τὸν δείχνεις,
γιατί μία ὡραῖα βραδιὰ κρυφὰ δὲ μοῦ τὸν φέρνεις,
σὰν ὄνειρο χρυσό, γλυκὰ στὴν ἀγκαλιά μου;

Le goût de la solitude

Φωτογραφία: Αχιλλέας Πλιάκος

Μουσικές και αρχιτεκτονικές επιρροές του χωριού

Το χωριό μας ανήκει στην ευρύτερη περιοχή των Γραμμενοχωρίων, η οποία εκτείνεται μεταξύ της πόλης των Ιωαννίνων, του Πωγωνίου και των Ζαγοροχωρίων και φαίνεται, λόγω της θέσης του αυτής, να έχει επηρεαστεί τόσο μουσικά όσο και αρχιτεκτονικά και από τις τρεις περιοχές.
Μουσικές επιρροές

Στα μουσικά ακούσματα του χωριού (πανηγύρια, εκδηλώσεις, εορτές κ.λ.π ) φαίνεται να κυριαρχούν ο Ζαγορίσιος ρυθμός με το σχετικά ανάλαφρο στυλ χορού και στίχου, οι Γιαννιώτικες πατινάδες, καθώς και οι Πωγωνήσιοι ρυθμοί με την αργή και ταυτόχρονα αισθησιακή κίνηση, η οποία μεταφέρεται σταδιακά εσωτερικά, οδηγώντας την εξωτερική κίνηση σε ακινησία και την εσωτερική σε πλήρη έκσταση. Μέσα σ΄ αυτήν την πανδαισία ακουσμάτων δεν πρέπει να αγνοήσουμε και τα ντόπια ιδιόμορφα ακούσματα (καγκέλια) που στον κύκλο των παραδοσιακών μουσικών αναφέρονται ως «Γραμμενιάτικα».

Αρχιτεκτονικές επιρροές

Η αρχιτεκτονική του χωριού είναι σαφώς επηρεασμένη από την αρχιτεκτονική των Ζαγοροχωρίων (πέτρα, διώροφα κτίσματα, σκεπαστή βαρειά εξώπορτα με πεζούλια, 

καλντερίμια στους δρόμους, εφαπτόμενα σπίτια κ.λ.π) και της ευρύτερης περιοχής, αλλά δυστυχώς η γειτνίαση με την πόλη και οι άμεσες επιρροές της άναρχης δόμησης των δεκαετιών '70 και '80, είχαν ως αποτέλεσμα την αλλοίωση της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής σε σημαντικό βαθμό. Παρ΄όλα αυτά με μεταγενέστερες επεμβάσεις και χάρη στις δωρεές ντόπιων ευεργετών, το χωριό εμφανίζει μια εικόνα που το κάνει να ξεχωρίζει από όλα τα Γραμμενοχώρια και όχι μόνο.

Κείμενο: Αλέξης Πλιάκος